MUSLIMANI U SMEDEREVSKOM SANDŽAKU: PROGONI I PRIBJEŽIŠTA (1804.-1862.) - Bandžović, Safet (Novi Muallim, 2022)
UDK 314.745.3:94(497.6=163.4*3)”1804/1862” Muslimansko stanovništvo u Smederevskom sandžaku je još od kraja XVII stoljeća bilo izloženo učestalim stradanjima, nezaštićenosti, izbjeglištvu, pauperizaciji, epidemijama i nizu drugih egzistencijalnih iskušenja. Nema mnogo naučnih radova o gubicima i traumatičnim iskustvima ove nekada brojne zajednice u dugotrajnoj borbi za opstanak. Prešutkivanje tih udesa jednako je samoj toj tragediji. Tokom prvih šest decenija XIX stoljeća, djelovanjem više unutrašnjih i vanjskih vojno-političkih faktora, kao i pod raznim oblicima prisile, doći će, u nekoliko navrata, do masovnog pokretanja i iseljavanja muslimana iz ovog sandžaka u različitim pravcima unutar osmanske države, pa znatnim dijelom i u Bosanski ejalet. Veliki muhadžirski pokret nastao je po izbijanju srpske pobune 1804. i opšteg progona muslimana. Slamanjem te pobune 1813. dio njih vratiće se u opustošene domove. Proces izgradnje srpske državnosti na prostoru Smederevskog sandžaka dovešće do dalje marginalizacije i nestajanja preostalih muslimana, prisiljavanih pritom da se bez, ili uz male nadoknade, odreknu svojih posjeda i, uz saglasnost centralnih osmanskih vlasti, bespogovorno isele. Novi muhadžirski pokret obuhvatiće 1830.- 1834. seosko, a idući i završni 1862. - gradsko stanovništvo. Djelimično su pošteđeni samo muslimani – Romi. Naselja koja su ostala iza prognanih muslimana biće izložena uništavanju kulturno-historijskih tragova njihovog višestoljetnog postojanja i dokaza da su tu oni nekada činili većinu stanovništva. Deosmanizacijske procese kao i sve prelomne događaje u prošlosti Balkana treba multiperspektivno sagledavati sa pozicija svih njegovih naroda.